illustratie van alle documenten

Van project Water en Evacuatie naar een resultaat voor ‘Watercrises en ernstige wateroverlast’

Met het project Water en Evacuatie is door de minister van Veiligheid en Justitie, het veiligheidsberaad en de Stuurgroep Management Watercrises en Overstromingen (SMWO) een grote duw in de rug gegeven aan de gezamenlijke voorbereiding van Veiligheidsregio’s, waterschappen en Rijkswaterstaat op de crisisbeheersing bij een overstroming.

Waterveiligheid en vooral overstromingen zijn en blijven één van de gevaren in dit land met de grootste impact. Niet alleen voor wat mensenlevens betreft. De economische gevolgen van een overstroming, zeker in bepaalde delen van ons land, kunnen desastreus zijn en generaties na ons beïnvloeden.

Doelstelling Project Water en Evacuatie:

Met de uitvoering van het project Water en Evacuatie dragen de betrokken organisaties gezamenlijk zorg voor het vormgeven van de derde laag van de meerlaagsveiligheid (crisisbeheersing). Het gaat hierbij om het concreet beschikbaar hebben van kennis over de leefbaarheid van gebieden bij de per gebied geldende hoogwaterscenario’s. Op basis van die kennis kunnen bijvoorbeeld kansen en onmogelijkheden van preventief of reactie, horizontaal en/of verticaal evacuatie worden ingeschat en voorbereid zodat daarover tijdig en voldoende onderbouwd in een crisissituatie kan worden beslist en gehandeld.

De toekomstige generaties staan toch al voor een opgave; de klimaatverandering zorgt voor zeespiegelstijging en bodemdaling. De uitdaging om ons land droog te houden wordt steeds groter. Vanuit meerlaagsveiligheid is natuurlijk de eerste laag, de fysieke bescherming tegen het water, van het grootste belang. Maar we moeten ons meer dan ooit bewust zijn dat de snelheid van de klimaatverandering, zoals nu voorspelt, de kans dat het toch een keer fout gaat vergroot en alleen de eerste laag niet voldoende blijkt te zijn.

Maar wat kunnen we doen de effecten te beperken? De tweede laag, hoe een gebied is ingericht en wordt het gebruikt vormt hiervoor een basis? Is het een gebied waterrobuust en kan het een overstroming weerstaan zonder teveel schade?
De derde laag, de crisisbeheersing is er om te zorgen dat de directe gevolgen van een overstroming worden beperkt. Slachtoffers en schade beperken is hierbij primair maar het is een illusie dat alles kan worden gered door hulpdiensten. De samenleving zal als geheel zelf weerbaar moeten zijn om een watercrises te weerstaan. Overheden moeten de samenleving hierbij faciliteren. In de tweede laag door verstandige inrichtings- en gebruikskeuzes en in de derde laag door mensen de handelingsperspectieven te bieden die nodig zijn om niet in gevaar te komen.

Maar wat is het beste handelingsperspectief? Deze vraag is niet eenvoudig te beantwoorden. Wat in de ene dijkring het beste handelingsperspectief is leidt misschien in een andere tot meer slachtoffers of schade. Het vereist maatwerk; de kennis hiervoor zit binnen de regio’s bij waterschappen, veiligheidsregio’s, Rijkswaterstaat, gemeenten maar ook bij vitale infrastructuurpartners zoals netwerkbeheerders van elektriciteit en gas, drinkwaterbedrijven en niet te vergeten burgers. Dit zijn de zaken waarover we nu moeten nadenken en bepalen wat ze kunnen doen als een watercrisis (en dat is ook de dreiging van een overstroming) er is. Als we dan nog moeten gaan nadenken is het te laat.

Dit is de basis voor de projectuitvoering geweest. Maak het mogelijk dat op het regionale niveau het maatwerk gerealiseerd kan worden. Op een dusdanige wijze dat in iedere regio, op basis van dezelfde maatstaven, gewerkt gaat worden.

Proces centraal.

Een project als dit staat of valt met de bereidheid om samen op weg te gaan. In het begin is het zeker aftasten geweest. De ‘waterwereld’ en de ‘veiligheidswereld’ moesten aan elkaar wennen. Verschillende talen, culturen en competenties zijn samengebracht en hebben geleid tot de resultaten die er nu liggen: Handreikingen. Nadrukkelijk geen verplichte planfiguren of invuloefeningen.

Toen het project in 2015 startte is een ontdekkingsreis begonnen waarin de twee werelden van water en van crisisbeheersing elkaar moesten gaan vinden. Het realisatieteam, bestaande uit de thematrekkers op de diverse deelonderwerpen, de uitvoerend projectleider, projectsecretaris en vertegenwoordigers van I&M en V&J, kwam periodiek bij elkaar om de voortgang door te spreken. Het opdrachtteam waarin de opdrachtgevers vertegenwoordigd waren beoordeelde de resultaten. I

In de themagroepen is door vertegenwoordigers van waterschappen, Rijkswaterstaat, Veiligheidsregio’s, operationele diensten en andere partijen hard gewerkt om de producten te realiseren. In totaliteit hebben binnen het project zo’n 80 mensen geparticipeerd bij de diverse thema’s.

Begin 2016 zijn er een viertal regiosessie in het land georganiseerd waar met de toekomstige gebruikers van de handreikingen is gezocht naar waar behoefte aan was. Zo’n 350 mensen vanuit verschillende organisaties hebben hier aan deelgenomen.

Primair stond dat we geen dikke stapel papier wilden maar een bruikbaar geheel. De resultaten zijn dan ook gedigitaliseerd in de vorm van een infographic. Op onswater.ifv.nl is het resultaat te vinden.

De nadruk in de projectresultaten is het starten van een proces in iedere regio waarin samen de hoofdvraag: “Wat kunnen WIJ en gaan WIJ doen als er een (dreigende) overstroming plaatsvindt” wordt beantwoord.

Projectresultaten

Ondanks dat het project een eerste focus had op overstromingen en evacuatie werd in de loop van het project duidelijk dat er meer was. Ook hevige regenbuien kunnen leiden tot maatschappelijke verstoring en grote schade. Naar verwachting niet zo omvangrijk als een overstroming maar met de klimaatverandering zullen ze vaker kunnen gaan voorkomen. Op de verkeerde plaats en het verkeerde moment kan dit ook tot gevaar en schade leiden.

Document Handreiking impactanalyse overstromingen en ernstige wateroverlastTwee belangrijke elementen voor ons project zijn dus geweest: Informatie en impact. Het proces van de voorbereiding op watercrises begint met het verzamelen van informatie en het op basis hiervan komen tot een impactanalyse en vervolgens een strategie over ‘wat, waar en wanneer te doen’: De handelingsperspectieven.

De handreiking Impactanalyse begeleidt de veiligheidsregio’s en haar partners door een proces van 9 stappen waarin de diverse vragen aan bod komen. Met als beoogd resultaat een kaart waarop de leefbaarheid van gebieden na een overstroming is aangegeven. Hierbij wordt ook duidelijk welke pijnpunten er zijn; onwenselijke situaties die niet eenvoudig of vanuit crisisbeheersing op te lossen zijn. Het zijn deze pijnpunten die opgelost kunnen worden door maatregelen in de eerste of tweede laag van meerlaagsveiligheid.

Document Handreiking handelingsperspectieven overstromingen en ernstige wateroverlastNa de Impactanalyse volgen de 4 processtappen van de handreiking Strategie voor Handelingsperspectieven. Als je weet hoe leefbaar een gebied is na een overstroming, wat kan je dan nog doen. Moet er preventief worden geëvacueerd en hoelang gaat dat duren, moeten mensen schuilen op hun zolder of in een hoog gebouw, hoeveel reddingscapaciteit is er en hoelang gaat het dan duren voordat we iedereen uit overstroomd gebied hebben kunnen halen? De strategie wordt bepaald aan de hand van een tijdlijn. Hoe lang is er idealiter nodig om maatregelen uit te voeren zowel voor als na een overstromingen. Dit geeft ook inzicht in hoeveel slachtoffers en schade er ontstaat er minder tijd beschikbaar is. Is dit acceptabel of gaan we voor die uitzonderlijke gevallen dat er een serieuze dreiging is toch maar de maatregelen nemen, wetend dat de kans dat we het voor niets doen altijd vele malen groter is dan dat een overstroming zal plaatsvinden?

Door verschillende lopende initiatieven in het land is aansluiting gezocht bij ons project. Dit heeft in het geval van het MIRT project Dordrecht gezorgd dat gezamenlijk opdracht is gegeven aan een extern bureau voor nader onderzoek naar de gevolg gezondheidseffecten van schuilen (verticaal evacueren) als dit langer dan 72 uur moet gebeuren en de mogelijkheden van redden in een stedelijk gebied. Uitkomsten hiervan zijn onder andere dat de kans op het ontstaan van epidemieën nihil is maar dat het redden van mensen zeer complex is.

Document Handreiking samenredzaamheid bij overstromingen en ernstige wateroverlastMaar ook al hebben we als overheden allemaal in kaart wat de gevolgen zij; de samenleving zal het grootste deel van de voorbereiding zelf moeten gaan doen. Binnen het project is de term “Samenredzaamheid” geïntroduceerd. Enerzijds om de noodzaak aan te geven dat in dit soort crisissituaties burgers elkaar zullen moeten helpen, anderzijds dat burgers en overheden samen moeten werken. Niet alleen op het moment dat een crisis ontstaat maar ook in de voorbereiding. Hoe burgers (en bedrijven) en overheden samenwerken is bijvoorbeeld te zien in Dordrecht. Hiervoor is de handreiking ‘Samenredzaamheid bij watercrises en ernstige wateroverlast’ opgesteld. Deze bevat tools voor alle betrokken partijen om gezamenlijk, een communicatiestrategie op te stellen voor het vergroten van de bewustwording dat een overstroming ook in Nederland mogelijk is. Het gaat er vooral om dat de informatie die aan burgers en bedrijven inhoudelijk overal hetzelfde is en stimuleert om na te denken wat te doen als het een keer dreigt te overstromen of overstroomt.

Document Gids informatie-uitwisseling bij overstromingen en ernstige wateroverlastIn de gids ‘Informatie-uitwisseling bij overstromingen en ernstige wateroverlast’ is te vinden welke vragen je zou moeten stellen, waar je antwoorden kan vinden, welke systemen er beschikbaar zijn, hoe verschillende werkvelden elkaar kunnen ‘verstaan’ en welke functies/rollen er bij de diverse partners in de crisisorganisatie moeten zijn ingevuld. Een onmisbare gids voor het kunnen uitvoeren van de Impactanalyse, bepalen van de strategie en de juiste communicatie naar de burgers. De gids is de samenvatting van een aantal handreikingen. Deze zijn vooral bedoeld voor de deskundige op het gebied van informatiemanagement bij veiligheidsregio’s en waterschappen. De handreiking ‘Aansturing waterbeheerders op veiligheidsregio’ biedt de waterschappen handvatten voor het inrichten van hun informatieorganisatie en de aansluiten op die van de veiligheidsregio’s

Met de partners in de SMWO is een gezamenlijk meerjarenprogramma opgesteld waarin de veiligheidsregio’s hebben afgesproken om in 2018 de Impactanalyse gereed te hebben. In 2020 wordt dit dan gevolgd door een strategie voor handelingsperspectieven.

Verder zijn er twee business cases gemaakt voor het verder ontwikkelen van de kennisdeling tussen waterpartijen en veiligheidsregio’s en de kwaliteitsborging. Voor de kennisdeling is nog een traject gaande om de Helpdeskwater (WMCN) en Infopunt Veiligheid (IFV) op elkaar aan te laten sluiten. Voor de kwaliteitsborging wordt aangehaakt bij het strategische project ‘Kwaliteit en Vergelijkbaarheid’.

Kortom: Alle producten zijn gereed en vanaf 22 juni 2017 te vinden op onswater.ifv.nl.

Afbeelding van de verschillende bijlagen

Maar:

Illustratie stappenHet ‘echte’ werk moet nu in de Veiligheidsregio’s, samen met waterschappen, Rijkswaterstaat, vitale infrastructuurpartners en waar nodig burgers en bedrijven worden uitgevoerd. De implementatie van de handreikingen moet worden ingepast in al het ‘reguliere’ werk. Hoeveel tijd er nodig is hangt af van verschillende factoren: Hoeveel partijen zijn betrokken, hoe gedetailleerd wil men analyseren en wat is alle informatie beschikbaar? Van belang is dat het proces wordt gestart en gaandeweg kunnen er altijd nog keuzes worden gemaakt. Bij de ene veiligheidsregio is er een bestuurlijk commitment vooraf wenselijk, bij de andere is waterveiligheid een prioriteit binnen een beleidsplan. Alle producten zijn zodanig opgezet dat deze regionale verschillen mogelijk zijn. Wat wel zeer wenselijk is dat de uitkomsten van het te lopen proces in iedere regio op dezelfde afwegingen tot stand komt. Alleen dan is het mogelijk om in stroomgebieden of langs de kust ook bovenregionaal de juiste afwegingen te maken.

We zien dat veiligheidsregio’s met waterschappen in diverse delen van dit land al gezamenlijk projecten starten, een prima opmaat naar bovenregionale plannen en strategie. De methodiek om te komen tot een Impactanalyse en een strategie is zeker ook bruikbaar voor andere crisistypen. Onze verwachting is dat de inzichten die ontstaan door het toepassen leiden tot betere generieke crisisbeheersing.

Het project heeft ook nieuwe vragen en behoeftes opgeroepen. Dus ook al is alles opgeleverd, wij zijn als gezamenlijke partners nog niet klaar. Er is een afzonderlijk voorstel om het project in de vorm van een programma tot 1 juli 2020 te continueren. Onze ‘reis’ is nog niet ten einde.

Slot:

Aan iedereen die een bijdrage heeft geleverd is heel veel dank schuldig. De crisisbeheersing voor waterveiligheid staat op de kaart, het land is in beweging. In een land als Nederland mag volgens ons ook niet anders.

1 juni 2017

Nel Aland, ministerie van Veiligheid en Justitie
Henk Meijer, Veiligheidsregio Hollands-Midden
Carlo Post, Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid
Marcel Matthijsse, projectleider Water en Evacuatie.

Bijlage 1: Opdracht versus resultaat

Doel

Resultaat

Stappen

1. Standaard voor informatieuitwisseling water en evacuatie

1.1. Definitie landelijk kader informatiebehoefte

1.1.1. Beschrijven van de informatiebehoefte voor de koude en warme fase

Al deze onderwerpen zijn opgenomen in de Gids Informatievoorziening Water en Evacuatie. Daar waar nodig zijn documenten -met name als het gaat over definities, standaarden en afspraken- binnen de eigen organisaties van waterschappen en veiligheidsregio’s geborgd. Het aantal

1.2. Uitwerking landelijke  standaards en formats

1.2.1. Definitie benodigde geokaartlagen

1.2.2. Definitie van standaard berichten, zoals landelijke en regionale waterbeelden

1.3. Voorstel voor vastleggen van afspraken en procedures. Vaststelling door SMWO / Veiligheidsberaad.

1.3.1. Afspraken t.a.v. te hanteren standaards

1.3.2. Afspraken over het (realtime en netcentrisch) delen van informatie.

1.4 Opstellen van rolprofielen

1.3.2. Opstellen van rolprofielen voor informatiemanagers/-coördinatoren en voor liaisons van waterbeheerders in de crisisteams van de veiligheidsregio's.

2. Handreiking risicoanalyse en evacuatiestrategie

2.1. Opleveren handreiking voor uitvoeren van een risicoanalyse

2.1.1. Handreiking Water & Evacuatie, deel A: Opstellen risicoanalyses

Is de Handreiking ‘Impactanalyse’ geworden.

2.2. Opleveren handreiking voor opstellen van een (bovenregionale) evacuatiestrategie

2.2.1. Handreiking Water & Evacuatie, deel B: Opstellen evacuatiestrategie

Is de Handreiking ‘Strategie Handelingsperspectieven’ geworden

3. Instrumenten voor stimuleren zelfredzaamheid

3.1. Advies communicatie-strategie zelfredzaamheid bij watercrises

3.1.1. Uitwerken communicatie-strategie met heldere rollen overheid, burgers en private partijen.

Is opgenomen in de Handreiking Samenredzaamheid

3.2. Oplevering genoemde informatieproducten. Het Water Management Centrum Nederland (WMCN) zorgt voor het beheer van de landelijke informatie.

3.2.1. Nadere uitwerking van de risico-geolagen voor watercrises en zorgen voor de landelijke ontsluiting van deze informatie

Het realiseren van nieuwe geo-kaartlagen in o.a. LIWO is pas zinvol als de Impactanalyses door veiligheidsregio’s zijn uitgevoerd en de strategieën zijn bepaald. Toegezegd is dat de in het project door RWS toegezegde bijdrage ter hoogte van 130.000 hiervoor beschikbaar blijft.

3.3. Beschikbaar stellen van leerervaringen zelfredzaamheid

3.3.1. Stimuleren dat best practices ten aanzien van zelfredzaamheid worden gedeeld

Is opgenomen in de Handreiking Samenredzaamheid en zal onderdeel worden van de kennisdeling.

4. Versterken kennis water en evacuatie

4.1 Instellen werkgroep Water en Evacuatie

4.1.1. Voor de veiligheidsregio’s inrichten van een netwerk rondom het thema water en evacuatie

Dit is het Waternetwerk

4.2 Aanbieden van voorstel aan Veiligheidsberaad en SMWO

4.2.1. Uitwerken van alternatieven voor versterken van kennis over water en evacuatie

Is in een business case opgenomen.

4.2.2. Vastleggen terminologie “gezamenlijk woordenboek

Is onderdeel van de businesscase waarbij koppeling van informatie tussen Helpdesk Water en Infopuntveiligheid centraal staat.

4.2.3. Implementatie van voorstel tot versterking kennis over water en evacuatie

Is onderdeel van de business case

5. Toetsingskader voor resultaatsmeting

5.1. Voorstel systematiek met indicatoren

5.1.1. Ontwikkeling systematiek resultaatsmeting met meetbare indicatoren

Er wordt aangesloten bij de systematiek die in het strategische agenda project ‘kwaliteit en vergelijkbaarheid’ is ontwikkeld. Specifiek voor water worden een aantal toetsingsaspecten toegevoegd.

5.2. Advies vastleggen resultaatsafspraken en kwaliteitsborging

5.2.1. Uitwerken voorstel resultaatafspraken en kwaliteitsborging

5.3. Voorstel toetsingskader / visitaties

5.3.1. Opstellen voorstel voor toetsing / visitatie en test d.m.v. een pilot

6. Meerjaren programma en projectenkalender water en evacuatie

6.1. Meerjarenprogramma met concrete projecten

6.1.1. Inventariseren van wensen en lopende activiteiten

Is door SMWO inmiddels vastgesteld.

6.2. Vaststelling meerjaren-programma water en evacuatie door Veiligheidsberaad / SMWO

6.2.1. Afstemming met veiligheidsregio’s.

6.2.2. Mogelijke voorstellen voor nieuwe (gezamenlijke) projecten