Welke keteneffecten kunnen optreden?

Na het beantwoorden van vraag 1 tot en met 4 heeft het projectteam een beeld van waar het water in de veiligheidsregio(s) tot welke hoogtes kan komen, wat de stroomsnelheden van het water zijn in dat gebied, hoe lang het gebied aan de betreffende waterdiepte wordt blootgesteld, welke zeer kwetsbare objecten er in het gebied zijn gelegen en welke zaken er in het gebied zijn gelegen die het probleem kunnen vergroten (vitale infrastructuur, vitale objecten, bedrijven/buisleidingen met gevaarlijke stoffen). Van deze laatstgenoemde zaken is het van belang dat er in beeld gebracht wordt wat de vervolgeffecten zijn als deze uitvallen (bijvoorbeeld uitval van gemalen van waterschappen door stroomuitval). Door deze zogenoemde keteneffecten kunnen er zich namelijk ook buiten het gebied dat onder water komt te staan problemen voordoen. De volgende vragen dienen hiervoor in het projectteam aan de orde te komen:

Activiteiten

Om de keteneffecten in beeld te brengen zullen op hoofdlijnen twee activiteiten uitgevoerd moeten worden. Eerst moet het gebied in beeld gebracht worden waar de keteneffecten kunnen optreden. Daarna zal gekeken moeten worden of er in dat gebied nog aanvullende zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur/objecten, bedrijven of buisleidingen met gevaarlijke stoffen zijn gelegen en wat de consequenties voor deze objecten zijn. Voor een groot deel is het een herhaling van zetten van hetgeen bij de beantwoording van vraag 3 en vraag 4 is gedaan. De taakverdeling binnen het team kan dan ook logischerwijs aansluiten bij de taakverdeling bij vraag 3 en 4. Deze is hier niet meer afzonderlijk gespecificeerd om herhaling te voorkomen. Als uitvoerder wordt daarom steeds gesproken van ‘het projectteam’.

Om het gebied in beeld te brengen waar de keteneffecten zullen optreden zal het projectteam in gesprek moeten gaan met de beheerders van de vitale infrastructuur/objecten en bedrijven/buisleidingen die de keteneffecten kunnen veroorzaken. Met deze beheerders samen kan dan de vragenlijst keteneffecten nagelopen worden. Deze vragen zijn ondergebracht bij de vragenlijsten die gebruikt worden voor de probleeminventarisatie vitaal en milieu in bijlage 5 en 6. Op deze manier kunnen deze vragen in één en hetzelfde gesprek met de beheerders van vitale infrastructuur/objecten en bedrijven/buisleidingen aan de orde komen.

Vervolgens inventariseert het projectteam welke zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur/objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen in het keten-effectgebied zijn gelegen. Daarvoor kunnen de eerder gebruikte inventarisatielijsten voor mogelijke zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur, vitale objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen worden gebruikt (bijlage 3).

Daarna analyseert het projectteam gezamenlijk welke van de geïnventariseerde zaken prioriteit hebben. Hiervoor kunnen weer de eerder gebruikte prioriteringscriteria kwetsbaar, vitaal en milieu gebruikt worden (bijlage 4).

Ten slotte benadert het projectteam de geprioriteerde beheerders om na te gaan welke problemen bij hen ontstaan als gevolg van keteneffecten. Hiervoor kunnen weer de vragenlijsten probleeminventarisatie gebruikt worden (bijlagen 5, 6 en 9).

In feite zou men op deze wijze een aantal malen door kunnen gaan, aangezien er steeds weer nieuwe keteneffecten kunnen optreden die veroorzaakt worden door nieuwe uitval van vitale infrastructuur. Om het behapbaar te houden wordt geadviseerd slechts één maal de optredende keteneffecten te beoordelen en daarna door te gaan met de volgende vraag in de handreiking.

Resultaat

Na het beantwoorden van vraag 5 heeft het projectteam een kaart van het keten-effectgebied en een overzicht van de problemen die in dat gebied optreden bij de geprioriteerde zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur, vitale objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen bij bepaalde waterdieptes met een bepaalde tijdsduur.

In tabel 5 zijn de activiteiten die uitgevoerd moeten worden voor de beantwoording van de vijfde vraag nog eens overzichtelijk weergegeven. Ook is weergegeven wie welke activiteit uitvoert en is per activiteit een link opgenomen naar de hulpmiddelen die daarvoor in de handreiking beschikbaar zijn. In de meest rechter kolom van de tabel is steeds het resultaat van deze activiteit vermeld.

Tabel 5. Uit te voeren activiteiten voor de beantwoording van vraag 5.
Activiteit Uitvoerder Hulpmiddel Resultaat
Benaderen beheerders vitale infrastructuur/objecten en bedrijven/buisleidingen met gevaarlijke stoffen en in beeld brengen keteneffectgebied Projectteam Vragenlijst probleeminventarisatie, keteneffecten en herstel vitaal

Vragenlijst probleeminventarisatie, keteneffecten en herstel milieu
Kaart effectgebied uitval vitale infrastructuur/objecten en milieuverontreiniging bij verschillende waterdieptes
Inventarisatie zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur/objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen in keten-effectgebied Projectteam Lijst mogelijke vitale infrastructuur/objecten

Lijst mogelijk milieugevaarlijke bedrijven

Lijst mogelijk (zeer) kwetsbare objecten

Witte kaart

Provinciale risicokaart
Kaart zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur/objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen in keteneffectgebied
Prioritering zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur, vitale objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen in keten-effectgebied Projectteam Prioriteringscriteria vitaal, milieu en kwetsbaar Lijst met te benaderen beheerders van zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur/ objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen in keteneffectgebied
Probleem-inventarisatie zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur, vitale objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen Projectteam Vragenlijst probleeminventarisatie, keteneffecten en herstel vitaal

Vragenlijst probleeminventarisatie, keteneffecten en herstel milieu

Vragenlijst ‘Probleeminventarisatie kwetsbaar’
Overzicht van de problemen die door keteneffecten optreden bij de geprioriteerde zeer kwetsbare objecten, vitale infrastructuur, vitale objecten, bedrijven en buisleidingen met gevaarlijke stoffen in keteneffectgebied.

Prioriteringscriteria kwetsbaar, vitaal en milieu

Nu is geïnventariseerd wat in het gebied bij welke waterdieptes getroffen wordt, is het zaak om een nadere analyse uit te voeren over de verkregen data. Niet al deze gegevens zijn immers even belangrijk. Deze analyse wordt uitgevoerd door het gehele projectteam, waarbij de verschillende projectteamleden hun eigen expertise inbrengen. Waar het om gaat is enerzijds die objecten te identificeren, die kunnen leiden tot serieuze keteneffecten en anderzijds die objecten waar grote aantallen slachtoffers kunnen vallen.

Genoemde criteria zijn kwalitatief en zullen op basis van de expertise van het projectteam met elkaar besproken moeten worden. De criteria komen deels overeen met de criteria zoals deze genoemd zijn in de Nationale Risicobeoordeling (NRB, 2008). Voor de criteria die overeenkomen met de criteria in de NRB is na de opsomming van de criteria beschreven hoe deze binnen de NRB zijn gekwantificeerd.

Criteria kwetsbaar

Criteria vitaal en milieu

Kwantificering criteria conform NRB

Voor het bepalen van de impact wordt de volgende categorie indeling aangehouden in de NRB.

Impactcategorieën

  1. Beperkte gevolgen
  2. Aanzienlijke gevolgen
  3. Ernstige gevolgen
  4. Zeer ernstige gevolgen
  5. Catastrofale gevolgen

Criterium ‘Aantasting van de integriteit van het grondgebied’

Onder aantasting van de integriteit van het grondgebied wordt conform de NRB verstaan ‘Het feitelijke of functionele verlies van, dan wel het buiten gebruik zijn van, dan wel het verlies van zeggenschap over delen van de regio’. Onder functioneel verlies wordt vooral verstaan het verlies van het gebruik van gebouwen, woningen, infrastructuur, wegen en grond.

De indicatoren voor het bepalen van de impact zijn:

In tabel B4 is weergegeven hoe op basis van deze indicatoren een impactklasse kan worden bepaald.

Tabel B4. Impactklassen aantasting integriteit grondgebied.
Oppervlakte wijk/dorp (<4 km2 lokaal (4-40 km2) gemeentelijk (40-400 km2) regionaal (>400 km2)
Tijdsduur
2 tot 6 dagen A A B C
1 week tot 1 maand A B C D
1 tot 6 maanden B C D E
Meer dan een half jaar C D E E

Het resultaat van de impactscore wordt eventueel gecorrigeerd op basis van de bevolkingsdichtheid in het betreffende gebied:

Criterium Slachtoffers: Acute doden en ernstig gewonden
De indicatoren voor het meten van de impact zijn weergegeven in tabel B5.

Tabel B5. Impactklassen dodelijke slachtoffers en ernstig gewonden.
Aantal dodelijke slachtoffers 1 2-4 5-40 41-400 >400
Aantal ernstig gewonden 1 2-4 5-40 41-400 >400
Impactklasse A B C D E

Criterium Slachtoffers: Lichamelijk lijden
Onder lichamelijk lijden wordt verstaan ‘Blootstelling aan extreme weer- en klimaatomstandigheden, alsmede het gebrek aan voedsel, drinkwater, energie, onderdak of anderszins primaire levensbehoeften’. De indicatoren voor het bepalen van de impact zijn weergegeven in tabel B6.

Tabel B6. Impactklassen lichamelijk lijden.
Aantal < 400 getroffenen < 4.000 getroffenen < 40.000 getroffenen > 40.000 getroffenen
Tijdsduur
2 tot 6 dagen A B C D
1 week tot 1 maand B C D E
1 maand of langer C D E E

Criterium maatschappelijke ontwrichting: Verstoring dagelijks leven
Onder verstoring van het dagelijks leven wordt verstaan ‘De aantasting van de vrijheid om zich te verplaatsen en samen te komen op publieke plaatsen en in openbare ruimten, waardoor de deelname aan het normale maatschappelijke verkeer wordt belemmerd’.
Als indicatoren voor het bepalen van de impact worden de volgende vijf gehanteerd:

De genoemde indicatoren worden gewaardeerd op basis van:

In tabel B7 is de waardering van de indicatoren opgenomen om de impactklasse te kunnen bepalen.

Tabel B7. Impactklassen Verstoring van het dagelijks leven.
Aantal < 400 getroffenen < 4.000 getroffenen < 40.000 getroffenen > 40.000 getroffenen
Tijdsduur
1 tot 2 dagen A A B C
3 dagen tot 1 week A B C D
1 week tot 1 maand B C D E
1 maand of langer C D E E

Vragenlijst probleeminventarisatie kwetsbaar

Nadat is bepaald welke kwetsbare objecten in het gebied bedreigd worden, legt de veiligheidsregio contact met deze stakeholders (de beheerders van deze kwetsbare objecten). Het is van belang dat in het gesprek met deze beheerders antwoord wordt verkregen op de volgende vragen:

Let wel, het is hier uitdrukkelijk niet de bedoeling dat de veiligheidsregio de verantwoordelijkheid van deze beheerders overneemt. De veiligheidsregio fungeert als signaalgever, zodat de beheerders van de kwetsbare objecten zelf hun verantwoordelijkheid kunnen nemen.

Vragenlijst probleeminventarisatie, keteneffecten en herstel vitaal

Om meer inzicht te krijgen in de problemen die zich bij vitale infrastructuur gaan voordoen bij verschillende waterdieptes kunnen de VR(s) en de vitale partners samen onderstaande vragenlijsten invullen. Ook de vragen die nodig zijn in de volgende stappen (keteneffecten en hersteltijd) kunnen in ditzelfde gesprek meegenomen worden en zijn daarom opgenomen in dezelfde vragenlijst.

Vragenlijst vitale infrastructuur

  1. Welke (onderdelen van) infrastructuur valt(vallen) uit:
    1. Bij welke waterdiepte?
    2. Na hoeveel tijd, gegeven de geselecteerde scenario’s?
  1. Welke maatregelen kan de beheerder direct treffen om de schade te beperken?
  1. Wat is het bijbehorende effectgebied (welk (al dan niet overstroomd) gebied komt zonder elektriciteit, drinkwater, etc te zitten, welk gebied is niet meer begaanbaar)?
    1. Bij welke waterdiepte?
    2. Na hoeveel tijd gegeven de geselecteerde scenario’s?
  1. Wat zijn mogelijke keteneffecten binnen dit effectgebied?
  2. Hoeveel tijd is nodig om de betreffende infrastructuur weer te herstellen?
  3. Vanaf welk moment kan men starten met het herstel van de betreffende infrastructuur (vanaf het moment dat het water weg is of eerder (zo ja bij welke waterdiepte) of later)?

Vragenlijst vitale objecten

  1. Welke vitale objecten vallen uit:
    1. Bij welke waterdiepte?
    2. Na hoeveel tijd, gegeven de geselecteerde scenario’s?
  1. Welke maatregelen kan de beheerder direct treffen om de schade te beperken?
  2. Wat is het effect van de uitval van dit object?
  3. Hoeveel tijd is nodig om het betreffende object weer te herstellen?
  4. Vanaf welk moment kan men starten met het herstel van het betreffende object (vanaf het moment dat het water weg is of eerder (zo ja bij welke waterdiepte) of later)?

Vragenlijst probleeminventarisatie, keteneffecten en herstel milieu

Om meer inzicht te krijgen in de problemen die zich bij milieugevaarlijke bedrijven of buisleidingen met gevaarlijke stoffen gaan voordoen bij verschillende waterdieptes kunnen de VR(s) en de gesprekspartners bij de bedrijven met gevaarlijke stoffen en de beheerders van buisleidingen met gevaarlijke stoffen samen onderstaande vragenlijsten invullen.
Ook de vragen die nodig zijn in de volgende stappen (keteneffecten en hersteltijd) kunnen in ditzelfde gesprek meegenomen worden en zijn daarom opgenomen in dezelfde vragenlijst.

Vragenlijst bedrijven/buisleidingen met gevaarlijke stoffen

  1. Welke milieugevaarlijke stoffen komen wanneer vrij?
    1. Bij welke waterdiepte?
    2. Na hoeveel tijd, gegeven de geselecteerde scenario’s?
  1. Welke maatregelen kan het bedrijf/de beheerder direct treffen om de schade te beperken?
  2. Wat is het bijbehorende effectgebied (welke concentratie aan gevaarlijke stoffen verspreidt zich tot waar via bodem, water, lucht)?
    1. Bij welke waterdiepte?
    2. Na hoeveel tijd, gegeven de geselecteerde scenario’s?
  3. Wat zijn mogelijke keteneffecten binnen dit effectgebied?
  4. Hoeveel tijd is nodig om de omgeving weer leefbaar te maken (vanaf het moment dat het water weg is)?
  5. Vanaf welk moment kan men starten met het leefbaar maken van de omgeving (vanaf het moment dat het water weg is of eerder (zo ja bij welke waterdiepte) of later)?